Η ΑΠΟΜΑΓΕΥΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ
Σήμερα το πρωί, μέσα στη συνηθισμένη βουή της λαϊκής αγοράς, συνέβη κάτι μικρό και όμως βαθιά ανθρώπινο.
Άπλωσα το χέρι να πληρώσω τα ντοματάκια που αγόρασα από έναν Κρητικό παραγωγό, έναν άνθρωπο από τον οποίο ψωνίζω εδώ και έναν χρόνο.
Άνοιξα το πορτοφόλι μου και ξαφνικά πάγωσα· δεν είχα χρήματα μαζί μου.
Πριν προλάβει η αμηχανία να γίνει ντροπή, εκείνος μου είπε απλά:
«Δεν πειράζει. Θα με πληρώσεις την επόμενη φορά. Έχεις πρόσωπο».
Η φράση αυτή δεν ακούστηκε σαν κοινωνική ευγένεια.
Ακούστηκε σαν ανάμνηση ενός παλιού κόσμου.
Ενός κόσμου όπου ο άνθρωπος δεν μετριόταν μόνο από την οικονομική του δυνατότητα, αλλά από την παρουσία του. Από την εντιμότητα που εξέπεμπε.
Από τη συνέπεια της ψυχής του.
Και τότε γεννήθηκε μέσα μου μια σκέψη σχεδόν οδυνηρή:
Πόσο βαθιά έχει απομαγευτεί ο άνθρωπος στη σύγχρονη εποχή.
Η λέξη «πρόσωπο» στην ελληνική παράδοση δεν είναι τυχαία.
Δεν σημαίνει απλώς φυσιογνωμία. Δεν είναι το βιολογικό περίγραμμα ενός ανθρώπου.
Το πρόσωπο είναι η δυνατότητα σχέσης.
Είναι το σημείο όπου δύο βλέμματα συναντιούνται και αναγνωρίζουν το ένα το άλλο ως ύπαρξη και όχι ως αντικείμενο.
Το πρόσωπο γεννιέται όταν κάποιος σε κοιτά και λέει:
«Σε βλέπω».
Όχι «σε χρησιμοποιώ».
Όχι «σε αξιολογώ».
Όχι «σε καταναλώνω».
Αλλά «σε αναγνωρίζω».
Αντίθετα, το άτομο της σύγχρονης κοινωνίας είναι μια μονάδα.
Μια αριθμητική ύπαρξη μέσα σε συστήματα παραγωγής, κατανάλωσης και στατιστικής.
Ένας αριθμός ταυτότητας.
Ένα προφίλ.
Ένα ΑΦΜ.
Ένα δεδομένο μέσα σε αλγορίθμους.
Το άτομο μπορεί να λειτουργεί.
Το πρόσωπο όμως μόνο μπορεί να σχετίζεται.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη τραγωδία της εποχής μας: ενώ επικοινωνούμε περισσότερο από ποτέ, σχετιζόμαστε λιγότερο από ποτέ.
Η σύγχρονη κοινωνία οικοδομήθηκε πάνω στην ιδέα της αποτελεσματικότητας.
Όλα πρέπει να είναι γρήγορα, μετρήσιμα, αποδοτικά.
Ακόμα και οι ανθρώπινες σχέσεις συχνά αξιολογούνται με κριτήρια χρησιμότητας:
«Τι μου προσφέρει;»
«Με εξυπηρετεί;»
«Με ωφελεί;»
Έτσι όμως ο άνθρωπος χάνει σιγά σιγά τη μυσταγωγία του.
Παύει να είναι μυστήριο και γίνεται λειτουργία.
Κάποτε οι άνθρωποι γνώριζαν τον μανάβη τους, τον φούρναρη τους, τον γείτονα τους. Υπήρχε ένας ιστός μικρών εμπιστοσυνών που ένωνε την κοινωνία αόρατα.
Η ανθρώπινη ζωή δεν στηριζόταν μόνο στους νόμους αλλά και σε μια άγραφη ηθική αναγνώριση.
«Έχει πρόσωπο».
Αυτή η φράση σήμαινε: έχει τιμή, έχει συνέπεια, έχει εσωτερικό πυρήνα.
Σήμερα όμως ο άνθρωπος εκπαιδεύεται να παρουσιάζει εικόνα αντί για πρόσωπο.
Η εικόνα είναι κατασκευή.
Το πρόσωπο είναι αποκάλυψη.
Η εικόνα επιδιώκει αποδοχή.
Το πρόσωπο επιδιώκει αλήθεια.
Η εικόνα φοβάται να ραγίσει.
Το πρόσωπο τολμά να είναι ευάλωτο.
Η αποξένωση της εποχής μας δεν γεννήθηκε επειδή οι άνθρωποι σταμάτησαν να βρίσκονται κοντά ο ένας στον άλλο.
Γεννήθηκε επειδή έπαψαν να κοιτάζονται πραγματικά.
Ο άνθρωπος σήμερα συχνά περνά δίπλα από εκατοντάδες πρόσωπα χωρίς να συναντήσει κανέναν.
Ζει μέσα σε πόλεις γεμάτες σώματα και άδειες από παρουσία.
Και όμως, αρκεί μια μικρή στιγμή για να σπάσει αυτή η παγωνιά.
Ένας άγνωστος που σε εμπιστεύεται.
Ένα βλέμμα που δεν σε αντιμετωπίζει σαν συναλλαγή.
Ένας άνθρωπος που θυμάται ποιος είσαι.
Τότε ξυπνά μέσα μας κάτι αρχαίο.
Η ανάγκη να υπάρχουμε όχι ως μονάδες αλλά ως πρόσωπα.
Η ελληνική φιλοσοφία, αλλά και η βαθύτερη ανθρωπολογική παράδοση του ελληνικού πνεύματος, δεν αντιλαμβανόταν τον άνθρωπο ως απομονωμένο εγώ.
Ο άνθρωπος ολοκληρωνόταν μέσα στη σχέση...
Ακόμα και η λέξη «ιδιώτης» στην αρχαιότητα είχε αρνητική σημασία: ήταν εκείνος που έκλεινε τον εαυτό του μόνο στον ιδιωτικό του κόσμο και αδιαφορούσε για τον κοινό βίο.
Σήμερα όμως η απομόνωση βαφτίζεται ανεξαρτησία.
Η συναισθηματική απόσταση βαφτίζεται ωριμότητα.
Η ψυχρότητα βαφτίζεται αυτοπροστασία.
Κι έτσι ο άνθρωπος χάνει λίγο λίγο την ικανότητα να εμπιστεύεται.
Και χωρίς εμπιστοσύνη δ ε ν υπάρχει πρόσωπο.
Υπάρχουν μόνο ρόλοι.
Ίσως τελικά η αληθινή επανάσταση του μέλλοντος να μην είναι τεχνολογική αλλά υπαρξιακή.
Να θυμηθούμε ξανά πώς να βλέπουμε ανθρώπους.
Να μπορούμε να πούμε: «Σε γνωρίζω».
«Σε θυμάμαι».
«Σε εμπιστεύομαι».
«Έχεις πρόσωπο».
Γιατί όταν χαθεί το πρόσωπο, ο πολιτισμός γίνεται μηχανή.
Όταν όμως διασωθεί, ακόμα και μια απλή λαϊκή αγορά μπορεί να μεταμορφωθεί σε τόπο ανθρώπινης ιερότητας.
Και ίσως εκεί, ανάμεσα σε ντοματάκια, βλέμματα και απλές κουβέντες, να σώζεται ακόμα κάτι από τη χαμένη ψυχή του κόσμου.....